Heimskviður

Það styttist í að það verði heil 40 liðin frá kjarnorkuslysinu í Chernobyl. Áhrifanna gætir enn, söguna þekkja flestir en það tók nokkurn tíma að fyrir önnur lönd að átta sig á því sem hafði gerst. Sovésk yfirvöld reyndu að halda slysinu leyndu og það var ekki fyrr en geislavirk efni voru farin að berast til og mælast í andrúmslofti nágrannaríkjanna að ljós var að eitthvað verulega alvarlegt hafði gerst. Við rifjum upp söguna. Kjarnorka er þó ekki alslæm og má segja að hún sé komin aftur í tísku eftir orkukreppur síðustu ára, sérstaklega í Evrópu. Við skoðum orkunotkur Evrópuríkja og hvaða áhrif hækkandi orkuverð hefur. En þó að kjarnorkan sé í tísku þá fylgja henni margir ókostir, sá stærsti er kjarnorkuúrgangurinn og hvað á að gera við hann. Finnar opna á næstu vikum fyrstu geymslustöðina fyrir kjarnorkuúrgang, sem er neðanjarðar undir stærsta kjarnorkuveri Finna. Talið er að á milli tuttugu og þrjátíu þúsund erlendir hermenn berjist með Rússlandsher á vígvellinum í Úkraínu, langflestir frá fátækum ríkjum. Hluti þeirra hélt að sín biði vinna í Rússlandi, til dæmis við trukkaakstur eða í landbúnaði, en endaði svo á víglínunni. Vegabréfin eru tekin af þeim, rússnesk stjórnvöld geta upp á sitt eindæmi framlengt herþjónustuna þangað til stríðinu lýkur og margir hafa greint frá því að vera hótað ofbeldi og dauða reyni þeir að flýja. Danski fræðimaðurinn Karen Philippa Larsen fór til Úkraínu og ræddi við nokkra þessara erlendu hermanna sem teknir höfðu verið til fanga. Þeir sögðust helst hafa ráðið sig í vinnu til Rússlands í von um ríkisborgararétt og mannsæmandi laun. Hún segir aðstæður þeirra minna á mansal. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallar um málið.

Það styttist í að það verði heil 40 liðin frá kjarnorkuslysinu í Chernobyl. Áhrifanna gætir enn, söguna þekkja flestir en það tók nokkurn tíma að fyrir önnur lönd að átta sig á því sem hafði gerst. Sovésk yfirvöld reyndu að halda slysinu leyndu og það var ekki fyrr en geislavirk efni voru farin að berast til og mælast í andrúmslofti nágrannaríkjanna að ljós var að eitthvað verulega alvarlegt hafði gerst. Við rifjum upp söguna. Kjarnorka er þó ekki alslæm og má segja að hún sé komin aftur í tísku eftir orkukreppur síðustu ára, sérstaklega í Evrópu. Við skoðum orkunotkur Evrópuríkja og hvaða áhrif hækkandi orkuverð hefur. En þó að kjarnorkan sé í tísku þá fylgja henni margir ókostir, sá stærsti er kjarnorkuúrgangurinn og hvað á að gera við hann. Finnar opna á næstu vikum fyrstu geymslustöðina fyrir kjarnorkuúrgang, sem er neðanjarðar undir stærsta kjarnorkuveri Finna. Talið er að á milli tuttugu og þrjátíu þúsund erlendir hermenn berjist með Rússlandsher á vígvellinum í Úkraínu, langflestir frá fátækum ríkjum. Hluti þeirra hélt að sín biði vinna í Rússlandi, til dæmis við trukkaakstur eða í landbúnaði, en endaði svo á víglínunni. Vegabréfin eru tekin af þeim, rússnesk stjórnvöld geta upp á sitt eindæmi framlengt herþjónustuna þangað til stríðinu lýkur og margir hafa greint frá því að vera hótað ofbeldi og dauða reyni þeir að flýja. Danski fræðimaðurinn Karen Philippa Larsen fór til Úkraínu og ræddi við nokkra þessara erlendu hermanna sem teknir höfðu verið til fanga. Þeir sögðust helst hafa ráðið sig í vinnu til Rússlands í von um ríkisborgararétt og mannsæmandi laun. Hún segir aðstæður þeirra minna á mansal. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallar um málið.

Það er kjördagur í Ungverjalandi á morgun en þá fara fram einar mest spennandi kosningar í Evrópu í langan tíma. Viktor Orban, sem hefur verið við völd í 16 ár, mælist með minna fylgi samkvæmt könnunum, og Peter Magyar, sem býður sig fram gegn honum gæti orðið næsti forsætisráðherra. Við heyrum frá Birni Malmquist sem er í Búdapest. Hann segir að þar sé mikil bjartsýni fyrir sigri Peters Magyar, sem er kannski ekkert skrítið, hann mælist með meira fylgi í könnunum en meirihluti Ungverja býr í sveitum og smærri borgum og þar nýtur Orban mikillar hylli. En Magyar í borgunum. Og hann þarf að vinna stóran sigur til þess að leggja Orban og ná meirihluta í þinginu, og það er svo sem líklegt núna að hann vinni kosningarnar, en Orban hefur gert miklar breytingar á kosningakerfinu og vægi atkvæða, og það verður því að teljast ólíklegt að fleiri atkvæði dugi til þess að vinna kosningarnar og koma Orban frá. Sigurinn þarf að vera svo stór. Eitt flóknasta og umfangsmesta manntal sögunnar hófst á dögunum. Nú á að telja indversku þjóðina. Þrjár milljónir starfa við framkvæmdina, þetta eru 33 spurningar sem verða lagðar fyrir rúman milljarð landsmanna. Í fyrsta sinn í heila öld er fólk einnig skráð eftir stétt í hinu mjög svo stéttskipta Indlandi. Birta kynnti sér málið. Heimsbyggðin virðist enn vera hugfangin af Kennedy-fjölskyldunni, þrátt fyrir að rúmlega sextíu ár séu síðan John F. Kennedy Bandaríkjaforseti var skotinn til bana. Til marks um áhrif Kennedy-fjölskyldunnar innan bandarískra stjórnmála má geta þess að frá 1947, þegar John F. Kennedy var fyrst kjörinn á þing, og þar til 2011 gengdi að minnsta kosti einn meðlimur Kennedy-fjölskyldunnar kjörnu embætti á alríkisstigi á ári hverju. Nú eru þættir um örlög sonar hans og nafna mikið í umræðunni. Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir hellti sér í sögu Kennedy-fjölskyldunnar.

Það er kjördagur í Ungverjalandi á morgun en þá fara fram einar mest spennandi kosningar í Evrópu í langan tíma. Viktor Orban, sem hefur verið við völd í 16 ár, mælist með minna fylgi samkvæmt könnunum, og Peter Magyar, sem býður sig fram gegn honum gæti orðið næsti forsætisráðherra. Við heyrum frá Birni Malmquist sem er í Búdapest. Hann segir að þar sé mikil bjartsýni fyrir sigri Peters Magyar, sem er kannski ekkert skrítið, hann mælist með meira fylgi í könnunum en meirihluti Ungverja býr í sveitum og smærri borgum og þar nýtur Orban mikillar hylli. En Magyar í borgunum. Og hann þarf að vinna stóran sigur til þess að leggja Orban og ná meirihluta í þinginu, og það er svo sem líklegt núna að hann vinni kosningarnar, en Orban hefur gert miklar breytingar á kosningakerfinu og vægi atkvæða, og það verður því að teljast ólíklegt að fleiri atkvæði dugi til þess að vinna kosningarnar og koma Orban frá. Sigurinn þarf að vera svo stór. Eitt flóknasta og umfangsmesta manntal sögunnar hófst á dögunum. Nú á að telja indversku þjóðina. Þrjár milljónir starfa við framkvæmdina, þetta eru 33 spurningar sem verða lagðar fyrir rúman milljarð landsmanna. Í fyrsta sinn í heila öld er fólk einnig skráð eftir stétt í hinu mjög svo stéttskipta Indlandi. Birta kynnti sér málið. Heimsbyggðin virðist enn vera hugfangin af Kennedy-fjölskyldunni, þrátt fyrir að rúmlega sextíu ár séu síðan John F. Kennedy Bandaríkjaforseti var skotinn til bana. Til marks um áhrif Kennedy-fjölskyldunnar innan bandarískra stjórnmála má geta þess að frá 1947, þegar John F. Kennedy var fyrst kjörinn á þing, og þar til 2011 gengdi að minnsta kosti einn meðlimur Kennedy-fjölskyldunnar kjörnu embætti á alríkisstigi á ári hverju. Nú eru þættir um örlög sonar hans og nafna mikið í umræðunni. Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir hellti sér í sögu Kennedy-fjölskyldunnar.

Þróunaraðstoð hefur dregist mikið saman undanfarið og í raun aldrei minna en á nýliðnu ári. Þjóðir heims forgangsraða þessari aðstoð sífellt aftar á listann. Mest munar þarna um Bandaríkin, sem hafa dregið saman seglin þegar þróunaraðstoð er annars vegar um eina 24 milljarða. Þýskaland, Frakkland, Bretland, Holland, Belgía, Sviss og Svíþjóð hafa gert það sömuleiðis. Og afleiðingar þessara ákvarðana geta haft mikil áhrif á líf fjölda jarðarbúa. Hallgrímur Indriðason fjallar um málið og ræðir við framkvæmdastjóra Mannfjöldastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Það eru að verða 30 ár síðan Harry Potter leit fyrst dagsins ljós í bókinni Harry Potter og Viskusteinninn. Um jólin verða nýir sjónvarpsþættir frumsýndir sem segja söguna upp á nýtt, eins og hún birtist í bókum J.K. Rowling. Ekki eru þó allir á eitt sáttir með nýju þættina og með Rowling almennt. Hún hefur á síðustu árum stundað mótmæli gegn réttindabaráttu trans fólks, einkum og sér í lagi trans kvenna, sem hún segir að sé rekin á kostnað kvenna. Mörgum aðdáendum er svo gróflega misboðið að þeir hafa hætt með öllu að samsama sig galdraheimi Rowling og öllu því sem hún hefur skapað. Oddur Þórðarson fjallar um málið.

Þróunaraðstoð hefur dregist mikið saman undanfarið og í raun aldrei minna en á nýliðnu ári. Þjóðir heims forgangsraða þessari aðstoð sífellt aftar á listann. Mest munar þarna um Bandaríkin, sem hafa dregið saman seglin þegar þróunaraðstoð er annars vegar um eina 24 milljarða. Þýskaland, Frakkland, Bretland, Holland, Belgía, Sviss og Svíþjóð hafa gert það sömuleiðis. Og afleiðingar þessara ákvarðana geta haft mikil áhrif á líf fjölda jarðarbúa. Hallgrímur Indriðason fjallar um málið og ræðir við framkvæmdastjóra Mannfjöldastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Það eru að verða 30 ár síðan Harry Potter leit fyrst dagsins ljós í bókinni Harry Potter og Viskusteinninn. Um jólin verða nýir sjónvarpsþættir frumsýndir sem segja söguna upp á nýtt, eins og hún birtist í bókum J.K. Rowling. Ekki eru þó allir á eitt sáttir með nýju þættina og með Rowling almennt. Hún hefur á síðustu árum stundað mótmæli gegn réttindabaráttu trans fólks, einkum og sér í lagi trans kvenna, sem hún segir að sé rekin á kostnað kvenna. Mörgum aðdáendum er svo gróflega misboðið að þeir hafa hætt með öllu að samsama sig galdraheimi Rowling og öllu því sem hún hefur skapað. Oddur Þórðarson fjallar um málið.

Samkvæmt okkar útreikningum voru samtals 4.308.068 Norðurlandabúar á kjörskrá í tvennum kosningum sem fóru fram í vikunni. Það var kosið í Danmörku á þriðjudag og í Færeyjum á fimmtudag. Við ætlum að kafa aðeins í úrslitin í báðum löndum, skoða kosningabaráttuna og fleira. Svo segjum við ykkur allt um einkalán sem valda sérfróðum á fjármálamarkaði talsverðum áhyggjum. Hætturnar í heimshagkerfinu eru æði margar um þessar mundir. Stríðið í Mið-Austurlöndum hefur keyrt verð á olíu og gasi í hæstu hæðir og hlutabréfamarkaðir um allan heim nötra. En þessir atburðir hafa dregið athyglina frá annarri undirliggjandi ógn sem ekki hefur farið jafn hátt en gæti, ef allt fer á versta veg, komið af stað heimskreppu eins og þeirri sem skók fjármálamarkaði árið 2008. Magnús Geir Eyjólfsson segir frá.

Samkvæmt okkar útreikningum voru samtals 4.308.068 Norðurlandabúar á kjörskrá í tvennum kosningum sem fóru fram í vikunni. Það var kosið í Danmörku á þriðjudag og í Færeyjum á fimmtudag. Við ætlum að kafa aðeins í úrslitin í báðum löndum, skoða kosningabaráttuna og fleira. Svo segjum við ykkur allt um einkalán sem valda sérfróðum á fjármálamarkaði talsverðum áhyggjum. Hætturnar í heimshagkerfinu eru æði margar um þessar mundir. Stríðið í Mið-Austurlöndum hefur keyrt verð á olíu og gasi í hæstu hæðir og hlutabréfamarkaðir um allan heim nötra. En þessir atburðir hafa dregið athyglina frá annarri undirliggjandi ógn sem ekki hefur farið jafn hátt en gæti, ef allt fer á versta veg, komið af stað heimskreppu eins og þeirri sem skók fjármálamarkaði árið 2008. Magnús Geir Eyjólfsson segir frá.

Þátturinn í dag er afmælisþáttur en nú eru Heimskviðuþættirnir orðnir 250. Í tilefni dagsins segjum við sögur fólks sem við þekkjum vel, en gröfum upp hluti sem færri þekkja. Svo kynntumst við fleirum sem ekki eru eins vel þekktir, en ættu kannski að vera það. Við fjöllum um hundakallinn Lars Lökke Rasmussen, badmintonmeistarann Jens Frederik Nielsen, áhrifavald frá Gaza, næsta leiðtoga Norður-Kóreu og mann sem hefur verið kallaður George Clooney seðlabankanna. Það og margt fleira kemur í ljós í þættinum.

Íbúar í borginni Kherson í Úkraínu fara síður út þegar veðrið er gott. En þegar það er þoka, rigning og snjór má búast við að sjá fólk á gangi úti við. Og ástæðan? Skyggnið er verra og þá eru minni líkur á að fólk sé sært eða drepið af drónum Rússlandshers. Kherson er í suðurhluta Úkraínu, við ána Dnipro. Hinum megin við ána eru rússneskir hermenn sem herja á borgarbúa alla daga með drónum. Á drónunum er myndavél og sprengiefni. Sá sem stýrir dróna sér því hvert hann stefnir og viljandi er þeim beint að fólki á gangi úti, jafnvel börnum, og að bílum á ferð. Borgarbúar kalla þetta „human safari“ eða mannaveiðar. Það sé eins og Rússarnir séu á eftir almennum borgurum til að særa þá eða drepa. Dagný Hulda Erlendsdóttir fjallar um málið. Anthony Kim vann golfmót á dögunum. Kylfinga vinna golfmót vikulega, af hverju er þetta svona merkilegt? Jú kannski vegna þess að Anthony Kim hafði ekki unnið golfmót í að verða 15 ár. Hann var með þeim bestu þegar hann var yngri, rétt rúmlega tvítugur og hann átti framtíðina fyrir sér þegar hann meiddist. Þessi meiðsli höfðu gríðarleg andleg áhrif á hann og hann leiddist svolítið inn á ranga braut í lífinu og hætti alfarið að spila golf. Eftir rúman áratug af áföllum og neyslu nær hann sér aftur á beinu brautina og byrjar aðeins að fikta við golf aftur, þá með hvatningu konu sinnar og lítillar dóttur. En hann á langt í land með að geta orðið góður á nýjan leik. En rétt eins og hann sigraði fíknina þá náði hann að yfirstíga þessa miklu hindrun, að komast aftur í fremstu röð. Þannig þetta er ekki bara saga af einhverjum golfara, heldur þroska- og batasaga einhvers sem hafði gefist upp á lífinu. Og kannski sönnun þess að það sé hægt að snúa við blaðinu, jafnvel í verstu mögulegu aðstæðum. Oddur Þórðarson segir okkur söguna alla.